Hoofdstuk 1
Het achtste licht

Bij het bredere publiek is jūjutsu een vrij onbekend begrip, laat staan Hakkōryū. Al ettelijke malen heb ik geprobeerd de vraag ‘wat doe je nu eigenlijk?’ te beantwoorden. Een sluitend antwoord is echter moeilijker te formuleren dan je zou denken. De meeste mensen hebben een beperkt beeld van jūjutsu, gekleurd door populaire media. Ze denken dan aan vechtsporten, competitie … In het beste geval zal een enkeling vragen of het iets te maken heeft met aikidō. Dat is al een stuk dichter bij de werkelijkheid, maar wat zijn dan de kenmerken van Hakkōryū zelf?

Hakkō
八光

Hakkōryū Jūjutsu, of de ‘Jūjutsu-School van het Achtste Licht’, is het geesteskind van shodai sōke Okuyama Ryūhō. Hij brengt zijn kijk op de Japanse verdedigingskunsten voor het eerst naar buiten in 1941 en vernieuwt daarmee de oude tradities van budō. Zijn belangrijkste inspiratie was Daitōryū (waaruit ook aikidō is voortgekomen). Hij stelt drie kernprincipes voorop: niet uitdagen, geen weerstand bieden en niet kwetsen. De volledige naam van de stroming is overigens Nippon Bugei Shigoshindō Hakkōryū Jūjutsu (日本武芸司護身道八光流柔術) en betekent zoveel als ‘Japanse School voor Zelfverdedigingskunsten van het Achtste Licht’.

Waarom deze naam? De verklaring die ik altijd meekreeg, is diegene die Brian Workman, een Amerikaanse shihan, schreef in Black Belt-magazine. Hij laat hakkō verwijzen naar het infrarood, ‘onzichtbaar voor het blote oog, maar uiterst krachtig’. Dezelfde verklaring kan je lezen op de website van het hoofdkwartier, hakkoryu.com, waar men wellicht de Engelstalige teksten van Workman heeft geadapteerd. Die lezing klinkt ook door in de ondertitel van dit boek. Daarnaast krijgt het keizerlijke paars een belangrijke rol toegedicht, als negende licht: die van het ontstaan en de groei van dat achtste licht. Een shihan draagt daarom een paarse gordel. Als leraar wakkert hij het achtste licht bij anderen aan.

Dankzij de vooruitgang van de techniek is het voor me mogelijk geworden om Okuyama’s eigen reisdagboek, de Tabi nikki, te raadplegen; een manuscript dat enkel in het Japans beschikbaar is. Daarin geeft hij zelf zijn eigen verklaring, en tot mijn grote interesse is deze nét iets anders. Hij begint met het zonlicht te ontleden in negen spectrale banden en nummert ze van de kortste golflengte naar de langste:

ultraviolet violet blauwgroen groen geel oranje rood karmozijn infrarood
(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9)
紫外線 菫 碧 緑 黄 橙 赤 紅 赤外線

Het achtste licht is 紅: karmozijnrood, net op de rand van wat het menselijk oog nog kan zien.

Shodai Sōke Okuyama Ryūhō

De kleur karmozijn lijkt op het eerste gezicht bijzonder zacht, maar als licht is ze het krachtigste van de negen lichten; daarin stemt ze precies overeen met het diepste geheim van Hakkōryū.

”

Tabi nikki (奥山龍峰旅日記), ‘De oorsprong van de naam Hakkōryū’

Natuurkundig houdt dat geen steek: hoe langer de golflengte, hoe minder energie het licht draagt, en hoe minder krachtig het is. Okuyama baseert zich dan ook niet op de natuurkunde, maar op de getallenleer van de traditionele Japanse kalender, waar hij zelfs karaktertrekken uit iemands geboortejaar afleest. Daar wordt het me toch net iets te zweverig.

Deze naamkeuze vindt plaats in een historische context, wat aan bod komt in het volgende hoofdstuk. Eerst wil ik echter de kans aangrijpen om mijn eigen blik mee te geven. Beide lezingen komen op hetzelfde neer: wat zacht of onzichtbaar lijkt, blijkt het sterkst. Die dualiteit treft me: het idee dat er een kracht in ons schuilt die we kunnen ontwikkelen en inzetten om onszelf en anderen te beschermen zonder schade toe te brengen. Ik vind het een mooie metafoor voor mijn eigen leerproces en het resultaat ervan: een aartsmoeilijke techniek ziet er door de geconcentreerde, onopvallende kracht toch bedrieglijk eenvoudig uit.

PIC
Controle door techniek

De metafoor beschrijft niet alleen een naam van een ryū, ze zegt iets over hoe het systeem werkt. Haar principes manifesteren zich in een combinatie van ideeën uit de oude Chinese geneeskunde (de heelmeester kan zijn kennis ook omkeren – al wil ik deze tradities later wel nuanceren met hedendaags wetenschappelijk inzicht) en de pragmatische technieken uit Daitōryū Aiki Jūjutsu. Ze veroorzaken intense, maar onschadelijke pijn om de wil van een aanvaller te breken. Het doel is om hem te neutraliseren, te controleren en te ontmoedigen met een minimum aan kracht en met maximale efficiëntie. Okuyama-sensei creëerde zijn systeem in de overtuiging dat succesvolle toepassing van techniek alle fysieke kracht overstijgt. Tijdens een Hakkōryūtraining helpt de leraar je de neiging tot schrap zetten en spierkracht te doorbreken, ten gunste van soepelheid en flexibiliteit. Achter elke techniek schuilen meerdere principes, of gensoku, die kracht compenseren en tenietdoen.

Wat kunnen deze gensoku voor je betekenen? De basis van Hakkōryū kent geen vaste verdedigingsvormen (denk aan honderden technieken, allemaal gericht op verschillende mogelijke praktijksituaties). In plaats daarvan verloopt de doorgifte van Hakkōryūs principes met speciaal daarvoor ontworpen technieken. De overdracht van leraar naar leerling gebeurt mondeling (kuden) en rechtstreeks. Deze werkwijze onderscheidt het systeem van zijn voorganger Daitōryū. De principes belasten een tegenstanders gewrichten niet overmatig; ze laten ze soepel meebewegen. Dit vereist minder kracht, is moeilijker te weerstaan en brengt scherpe pijn teweeg. Maar laat ik nu terugkomen op de drie kernprincipes die dit alles moeten ondersteunen. Ze zijn de leidraad voor alle technieken en zijn alle drie even fundamenteel. Shodai Sōke noemt ze in één adem, in het voorwoord van de syllabus die hij zijn leerlingen van shodan toestuurde:

Shodai Sōke Okuyama Ryūhō

Zoals je al weet, is onze Hakkōryū er trots op geweld volledig de pas af te snijden zonder uit te dagen, zonder weerstand te bieden en zonder te kwetsen. Meer nog: wie er zijn hart in oefent, komt tot inzicht, ervaart de vreugde van het leven en versterkt al zijn inwendige organen.

”

Hakkōryū Shodan hiden (八光流初段秘傳), voorwoord

De gezondheidsbelofte in de laatste zin laat ik voor zijn rekening, maar ze hint in ieder geval op zijn holistische zienswijze die krijgskunst met geneeskunde poogt te verweven; hierover later meer.

1.1 Niet uitdagen

Wanneer ik iemand over mijn jūjutsu vertel, komt onvermijdelijk de vraag of het een vechtsport is en of ik aan competitie doe. Het antwoord is nee. Hakkōryū is door haar filosofie hier fundamenteel niet compatibel mee. De technieken zijn bedoeld om een aanvaller te ontmoedigen, niet om hem te verslaan in een gevecht. Mede mijn ervaringen in de dōjō van Fred Horemans hebben me geleerd helder te denken en effectief te reageren in stressvolle situaties, zonder de intentie om te vechten of te winnen. Zijn advies minder doen, niet meer is trouwens ook relevant voor de andere principes.

Idomazu
挑
ま
ず

Het ethisch kader van Hakkōryū begint met deze basishouding. De technieken van Hakkōryū mogen slechts aangewend worden voor zelfverdediging. Studenten leren weliswaar hoe ze moeten aanvallen, maar uitsluitend om de context van een techniek te begrijpen; het zou al te makkelijk zijn om enkel een zwakke aanval te leren pareren. Alleen bij buitensporige dreiging mogen ze overgaan tot technieken die kwetsuren kunnen veroorzaken. Hierin herken je voor het eerst de gedachte van menswaardigheid.

Shodai Sōke zelf is daar weinig diplomatisch over. Op het omslag van elke syllabus schrijft hij dat wedstrijden ‘streng verboden’ zijn. In het voorwoord bij de shodantechnieken staat dat wedstrijden die je ‘onder het mom van sport’ niet kunt winnen zonder de tegenstander te verwonden, uit de samenleving horen te verdwijnen, ‘omwille van rechtvaardigheid en menselijkheid’. Zijn alternatief is nuchter: bij Hakkōryū dragen ‘de technieken zelf het verschil en de waarde van elke graad’. Wie de technieken van nidan kent, hoeft dat niet in een prijskamp te bewijzen.

Dat Hakkōryū niet compatibel is met competitie, leidt soms tot weinig productieve discussies over wat ‘een echt gevecht’ is – meestal in een context van macho-gedrag, waarbij men alle vormen van confrontatie gelijkstelt aan een hypothetisch kooigevecht. In werkelijkheid bestaat er een verscheidenheid aan mogelijke confrontaties: een meningsverschil op het werk, gevaarlijk gedrag in het verkeer, een vuile blik in de kroeg, halfslachtig duw- en trekwerk. In onze maatschappij is een fysieke worsteling eerder de uitzondering, gelukkig maar. Hakkōryū richt zich op de niche van de moderne samenleving, met zijn wetten, rechten en plichten. Iemand die gefascineerd is door andere vechtstijlen, vindt zijn gading elders.

Onze samenleving is ingericht als een rechtsstaat, waarin onze moderne opvattingen over zelfverdediging juridisch zijn gecementeerd. We hebben een politieapparaat dat er streng op toeziet dat elk gebruik van geweld uitzonderlijk, proportioneel en geoorloofd is. Hier maakt Hakkōryū de aansluiting met de realiteit van onze tijd.

Als beoefenaar kan ik een belager immobiliseren met een krachtige techniek. Toch mag dit nooit mijn eerste optie zijn. Mijn eerste reactie moet altijd de-escalatie zijn in plaats van provocatie. Bij een uitdaging negeer ik eerst de agressor en vermijd ik verdere confrontatie. Eigen zelfverzekerdheid, terughoudendheid en zelfbeheersing zijn daarbij de krachtigste wapens.

Hakkōryū is een stijl die veilig kan worden geleerd, omdat de technieken geen kwetsuren toebrengen aan de aanvaller. Maar dit kan alleen als ik mezelf soepel opstel, zowel fysisch als filosofisch.

1.2 Geen weerstand bieden

Je kent misschien het cliché dat je ‘de kracht van de tegenstander tegen hem moet gebruiken’. Deze frase doet me eigenlijk eerder hol aan, en ze legt het initiatief bij de aanvaller. In die zin is het inzicht om mezelf inschikkelijk op te stellen veel aantrekkelijker voor me: ik neem actief de controle over de situatie, en toch zonder te provoceren.

Sakarawazu
逆
ら
わ
ず

Het Japanse woord jū kan worden vertaald als zacht, soepel, flexibel, buigzaam of meegaand. Dit geeft me de mogelijkheid jūjutsu te lezen als krijgskunsten die de kracht van een tegenstander manipuleren, eerder dan ze met meer kracht te beantwoorden. Bij Hakkōryū is het zaak mij inschikkelijk op te stellen ten opzichte van een belager. Ook hierin schuilt de gedachte van menswaardigheid.

Al vroeg in mijn loopbaan leerde ik fysieke kracht los te laten, wat automatisch leidt tot een ontspannen houding tegenover een eventuele aanvaller. Door de impuls tot een frontale confrontatie te onderdrukken, vergroot ik mijn eigen mogelijkheden aanzienlijk.

Wanneer het principe van ‘niet uitdagen’ geen oplossing meer biedt en een handgemeen onvermijdelijk wordt, is het beter voor mij om tijdens technieken geen spierkracht te gebruiken, omdat dat de correcte uitvoering ervan belemmert. In plaats daarvan is het zaak mezelf instinctief te ontspannen wanneer de aanval komt.

Voor shodai sōke is dat meer dan een stijlkwestie. Voor hij één techniek van shodan uitlegt, vraagt hij zijn leerling te beloven dat hij ‘in geen enkele situatie de kracht van zijn armen’ bovenhaalt: wie kracht gebruikt, ‘doodt zelfs een goddelijke techniek’. In het slotwoord van nidan noemt hij het idee van geweld tegen geweld, ietwat opvallend, ‘een overblijfsel uit een ver verleden’.

Kracht is bij Hakkōryū geen essentieel element. Dit staat in schril contrast met sommige andere scholen, waar veel tijd wordt besteed aan het oefenen van complexe lichaamsbewegingen die grote lenigheid en vaak ook veel lichaamskracht van de beoefenaar vereisen. Hakkōryū maakt uitsluitend gebruik van natuurlijke lichaamsbewegingen die geen doorgedreven training op souplesse en kracht vergen. Dit maakt de technieken toegankelijk voor een groot publiek: jong en oud, man en vrouw, groot en klein.

Er is echter een onderscheid dat ik wil verduidelijken: geen weerstand bieden is niet hetzelfde als capituleren. Wie zwicht, geeft het initiatief prijs; wie meegaat, houdt het in handen. Door mee te bewegen kan je een tegenstander in een positie brengen die zijn mogelijkheden beperkt, zonder dat hij het beseft. Hij richt zijn kracht naar waar hij mijn weerstand verwacht, maar vindt deze niet. Voor een buitenstaander kan het eruitzien als toegeven; in wezen is het sturen. Shodai Sōke schrijft het zo: bij Hakkōryū bestaat geen enkele techniek waarbij je een gewricht met geweld in een klem dwingt; er zijn alleen technieken waarbij de aanvaller zichzelf in de klem zet.

In de dōjō herhalen de aanwezigen de aanvankelijk eenvoudige technieken steeds weer. Telkens opnieuw leg ik de neiging tot kracht opzij: zo wordt ontspanning een instinctieve reactie. Je bewegingsvrijheid wordt groter, je omgang met pijn verbetert, en het wordt moeilijker om gecontroleerd te worden. Voor een aanvaller die kracht gebruikt is het tegengestelde waar. Uiteindelijk zal die intuïtieve staat van ontspanning helpen om helder te blijven denken in moeilijke situaties. Bovendien is ze elementair voor het derde principe: niet kwetsen.

1.3 Niet kwetsen

Een ander cliché dat ik weleens voorgeschoteld krijg: ‘Dan moet je wel gevaarlijk zijn!’ Laat ik dit hardnekkige misverstand direct ontkrachten.

Kizutsukezu
傷
つ
け
ず

Je bent ongetwijfeld bekend met allerhande agressieve vechtsporten. Ze maken gebruik van technieken die een aanvaller zwaar kwetsen, zoals een elleboogstoot naar het hoofd, een kniestoot naar het kruis, enzovoort. Je kent vechtscènes van tv, films en videogames. Daartegenover staat de realiteit: ik had het eerder al over onze moderne rechtsstaat waar dit soort excessen geen plaats hebben. Toch komt het me voor dat veel minder mensen weten hoe ze zich effectief kunnen beschermen zónder een tegenstander ernstig te verwonden. Dit is waar Hakkōryūtechnieken tot hun recht komen. Okuyama Ryūhō kwam tot het inzicht dat technieken voor het strijdperk geen plaats hebben in een hedendaagse maatschappij. Hakkōryū laat geen ruimte voor acties die botbreuken, bloedingen of andere letsels met ernstige gevolgen als doel hebben. Een ontwerpkeuze die expliciet breekt met meer traditionele martiale opvattingen.

Dat inzicht staat zwart op wit in zijn lesmateriaal. ‘In deze tijd van respect voor de mensenrechten’, schrijft hij bij de atemi van shodan, ‘moet je slaan zonder letsel na te laten, om niet met het strafrecht in aanvaring te komen.’ In de syllabus van yondan haalt hij een naoorlogse rechtszaak uit de prefectuur Saitama aan, waarin één enkele slag de dader twee maanden cel opleverde. Hij noemt dat ‘de natuurlijke uitkomst’. Een atemi moet volgens hem ‘tot het laatste onschadelijk zijn en geen spoor nalaten’: het doel is bereikt zodra de aanval voor dat ene ogenblik gebroken is. Hij vat het samen in vier karakters: jigan hitchū (慈眼必誅), onfeilbaar straffen met het oog van mededogen. Opvallend hierbij: mededogen is het eerste karakter.

Dit is de derde, en laatste, humane kernwaarde van Hakkōryū. Okuyama’s ‘zachte’ technieken werden ontworpen om een aanvaller te ontmoedigen of eventueel te arresteren. Ze kunnen weliswaar zeer pijnlijk zijn, maar deze pijn is altijd tijdelijk. Het doel is om een opponent in verlegenheid te brengen met verfijnde en kordate techniek.

Wat maakt deze drie principes vernieuwend? Daarvoor moet ik verder ingaan op de relatie en de plaats die de stijl inneemt binnen budō, het bredere landschap van Japanse krijgskunsten en hun erfgenamen.

1.4 Budō en vernieuwing

Ik stelde al dat Hakkōryū een budō is. Wat betekent dat precies? Welke niche neemt Hakkōryū in? Wat onderscheidt haar? Het verband met budō voor het eerst zien, voelde voor me als een openbaring: ik zag de historische erfenis terug in een systeem dat ik al begreep.

Budō is letterlijk ‘de weg van de krijgskunst’. Het concept omvat veel meer dan alleen krijgstechnieken; het is een filosofie en levenswijze die discipline, respect en zelfverbetering benadrukt. Budō is geworteld in de samuraicultuur, waar krijgers niet alleen bekwaam moesten zijn in de strijd, maar ook een sterke morele en ethische code volgden. Er zijn verschillende vormen van budō, waaronder jūdō, jūjutsu, kendō, aikidō en karate, elk met eigen technieken en trainingsmethoden, maar verenigd door de kernwaarden van respect, zelfbeheersing en mentale focus.

Hakkōryū is in deze zin nadrukkelijk een gendai budō: een moderne krijgskunst die bewust breekt met de op het strijdperk gerichte tradities die eraan voorafgingen. Die breuk is niet louter technisch; ze is in de eerste plaats filosofisch. De drie kernprincipes zijn haar directe uiting: ze vertalen de idealen van budō naar concrete richtlijnen.

De ethische code van budō, aangeduid als bushidō of de weg van de krijger, benadrukt waarden als rechtvaardigheid, moed, mededogen, beleefdheid, eerlijkheid en loyaliteit, zonder daar al te specifiek over te zijn – wat me toelaat om ze vrij te interpreteren. Hoe meer ik die waarden naast de drie principes leg, hoe minder toevallig de gelijkenis me lijkt. Niet uitdagen weerspiegelt moed en terughoudendheid. Geen weerstand bieden belichaamt het ideaal van harmonie: je werkt mee met de kracht van de ander in plaats van ertegen in te gaan. Niet kwetsen is mededogen in de praktijk.

Budō is levenslang leren. Beoefenaars streven ernaar om naast hun technieken ook hun karakter aan te scherpen. Bij Hakkōryū zie ik dat concreet. Vanaf de eerste les werk je de neiging tot kracht tegen, ten gunste van ontspanning en technisch inzicht. Elke herhaling van een techniek is een oefening in loslaten en verbeteren: het idee van kaizen of voortdurende verbetering. Het vormt de kern van training. De beoefenaar werkt niet alleen aan zijn techniek, maar ook aan zijn karakter, zelfbeheersing en het vermogen om helder te blijven denken onder druk. Dat idee van loslaten vormt de rode draad van dit boek.

Waar Hakkōryū zich verder onderscheidt binnen het budōlandschap is de synthese van krijgskunst en geneeskunde. Shodai Sōke beschouwde ze als twee kanten van dezelfde medaille: de kennis van het lichaam die een heelmeester nodig heeft om te genezen, kan de krijgskunstenaar inzetten om te controleren. Die koppeling is volgens hem tastbaar tot op het niveau van de techniek: de atemi van Hakkōryū zijn geënt op de beginselen van Kōhō Shiatsu, Okuyama’s eigen methode van vingerdrukpunten. Die synthese doet bij mij ook een eerlijke vraag opkomen: de geneeskundige tradities waarop Hakkōryū steunt zijn niet onomstreden. Volgens mij klopt Okuyama’s stelling dan ook niet. Ik wil die spanning niet verdoezelen: ze is een van de redenen waarom ik dit boek schrijf, en ik kom hier in het hoofdstuk over shiatsu op terug.

Wat is Hakkōryū, dan? Het is een moderne budōschool die zich onderscheidt door haar nadruk op niet uitdagen, geen weerstand bieden en niet kwetsen. Ze is geworteld in de erfenis van de Japanse krijgskunsten en heeft tegelijk een eigen filosofische en technische benadering ontwikkeld. Die is zichtbaar in elke techniek. Waar ze vandaan komt, en hoe één man haar samenbracht tot iets nieuws, verken ik in het volgende hoofdstuk.